راه‌های تشخیص سرطان کولون و رکتوم؛ از علائم هشدار تا کولونوسکوپی و بررسی‌های لازم

نویسنده: دکتر حسین یوسف‌فام، جراح کولورکتال

آخرین به‌روزرسانی: مرداد ۱۴۰۵

سرطان کولون و رکتوم (سرطان روده بزرگ و راست‌روده) ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند. به همین دلیل، راه های تشخیص سرطان روده بزرگ فقط به معنی انجام یک آزمایش خاص نیست؛ بلکه از ترکیب علائم بیمار، سابقه پزشکی و خانوادگی، عوامل خطر، غربالگری و در صورت نیاز بررسی‌های تشخیصی مانند کولونوسکوپی و نمونه‌برداری به دست می‌آید.

اگر برای شما این سؤال مطرح شده که «از کجا بفهمیم سرطان روده بزرگ داریم یا نداریم؟» یا اینکه چه زمانی وجود یک علامت مانند خون در مدفوع نیاز به بررسی جدی دارد، در این مقاله مهم‌ترین نکات را به زبان ساده توضیح می‌دهم.

برای آشنایی کامل‌تر با خود بیماری، علائم، روش‌های درمان و پیشگیری، می‌توانید راهنمای جامع

سرطان روده بزرگ

را نیز مطالعه کنید.

آیا می‌توان بدون داشتن علامت، سرطان روده بزرگ داشت؟

بله. یکی از نکات مهم درباره سرطان کولورکتال این است که بیماری ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت واضحی نداشته باشد. به همین دلیل، در افراد واجد شرایط، غربالگری اهمیت زیادی دارد.

غربالگری با تشخیص فردی که به علت علائم به پزشک مراجعه کرده است تفاوت دارد. در غربالگری، فرد ممکن است کاملاً بدون علامت باشد اما به دلیل سن یا عوامل خطر، برای پیدا کردن سرطان یا ضایعات پیش‌سرطانی بررسی شود.

در افراد با خطر متوسط، انجمن سرطان آمریکا توصیه می‌کند غربالگری سرطان کولورکتال از ۴۵ سالگی آغاز شود. اما افرادی که سابقه خانوادگی، سابقه پولیپ یا سرطان کولورکتال، بیماری التهابی روده یا سندرم‌های ارثی دارند، ممکن است به بررسی زودتر یا با فواصل کوتاه‌تر نیاز داشته باشند.

راهنمای کامل غربالگری سرطان روده بزرگ را بخوانید.

منبع:

American Cancer Society – Colorectal Cancer Screening

چه علائمی می‌توانند زنگ خطر سرطان کولون و رکتوم باشند؟

هیچ‌یک از علائم زیر به تنهایی به معنی سرطان نیستند، اما وجود آنها، به‌خصوص اگر مداوم باشند یا با عوامل خطر همراه شوند، باید جدی گرفته شود.

خونریزی از مقعد یا وجود خون در مدفوع
تغییر پایدار در عادات دفع مانند یبوست یا اسهال جدید و مداوم
تغییر شکل یا باریک شدن مدفوع در صورت پایدار بودن
احساس تخلیه ناکامل روده
درد، گرفتگی یا ناراحتی مداوم شکم
کاهش وزن بدون علت مشخص
ضعف و خستگی، به‌خصوص در صورت وجود کم‌خونی

این علائم می‌توانند در بیماری‌های غیرسرطانی مانند هموروئید، شقاق، عفونت‌ها، بیماری‌های التهابی روده و سایر اختلالات گوارشی نیز دیده شوند. بنابراین وجود یک علامت به معنی تشخیص قطعی سرطان نیست؛ مسئله مهم این است که علت علامت مشخص شود.

انجمن سرطان آمریکا نیز خونریزی مقعدی، خون در مدفوع، تغییر عادات دفع، درد شکم، ضعف و کاهش وزن بدون علت را از علائم احتمالی سرطان کولورکتال می‌داند.

برای آشنایی کامل با علائم سرطان روده بزرگ و رکتوم این مقاله را بخوانید.

منبع:

American Cancer Society – Colorectal Cancer Signs and Symptoms

آیا خون در مدفوع همیشه به معنی هموروئید است؟

خیر. خونریزی از مقعد علت‌های متعددی دارد و هموروئید و شقاق از علل شایع آن هستند، اما نباید هر خونریزی را بدون بررسی به این بیماری‌ها نسبت داد.

به‌خصوص در فردی که برای اولین بار دچار خونریزی شده، سن بالاتری دارد، سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال دارد، یا خونریزی همراه با تغییر عادات دفع، کاهش وزن، کم‌خونی یا سایر علائم هشداردهنده است، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بنابراین جمله درست این نیست که «هر خونریزی حتماً سرطان است»؛ بلکه باید گفت:
هر خونریزی غیرطبیعی و مداوم باید علت مشخصی داشته باشد.

آیا سرطان روده بزرگ ارثی است؟

بیشتر سرطان‌های کولورکتال به صورت ارثی منتقل نمی‌شوند، اما در بخشی از بیماران، سابقه خانوادگی یا یک سندرم ژنتیکی خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.

وجود سرطان کولون یا رکتوم در یکی از بستگان نزدیک، به‌خصوص اگر بیماری در سن پایین تشخیص داده شده باشد، می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

همچنین برخی سندرم‌های ارثی مانند سندرم لینچ (Lynch syndrome) و پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (FAP) می‌توانند خطر سرطان کولورکتال را به شکل قابل توجهی افزایش دهند.

در چنین شرایطی ممکن است غربالگری لازم باشد زودتر از افراد با خطر متوسط شروع شود و فواصل بررسی نیز کوتاه‌تر باشد.

بنابراین اگر در خانواده شما چند نفر به سرطان روده بزرگ مبتلا شده‌اند، یا بیماری در سن پایین رخ داده است، بهتر است سابقه خانوادگی خود را با پزشک در میان بگذارید و در صورت لزوم درباره مشاوره ژنتیک تصمیم‌گیری شود.

اگر یکی از اعضای خانواده سرطان روده بزرگ داشته باشد، چه باید کرد؟

پاسخ برای همه افراد یکسان نیست. سن فرد مبتلا در زمان تشخیص، نسبت خانوادگی، تعداد افراد مبتلا و وجود سرطان‌های مرتبط با سندرم‌های ارثی همگی اهمیت دارند.

به همین دلیل نمی‌توان برای همه افراد یک نسخه ثابت مانند «۱۰ سال زودتر و سپس هر ۱۰ سال یک بار» تجویز کرد.

در افراد دارای سابقه خانوادگی قابل توجه، پزشک ممکن است کولونوسکوپی را زودتر از سن معمول و با فاصله‌های کوتاه‌تر توصیه کند.

راهنمای انجمن سرطان آمریکا نیز تأکید می‌کند که برنامه غربالگری افراد دارای سابقه خانوادگی به این بستگی دارد که چه کسی در خانواده مبتلا بوده و سرطان در چه سنی تشخیص داده شده است.

منبع:

American Cancer Society – Screening for People at Increased Risk

پولیپ روده چه ارتباطی با سرطان دارد؟

بسیاری از سرطان‌های کولورکتال از یک پولیپ پیش‌سرطانی شروع می‌شوند، هرچند همه پولیپ‌ها سرطانی نمی‌شوند.

اهمیت کولونوسکوپی فقط در پیدا کردن سرطان نیست؛ یکی از مزیت‌های مهم آن این است که بعضی پولیپ‌های پیش‌سرطانی را می‌توان در همان زمان شناسایی و برداشت کرد.

به همین دلیل، غربالگری می‌تواند در بعضی افراد علاوه بر تشخیص زودهنگام سرطان، به پیشگیری از ایجاد سرطان نیز کمک کند.

اگر می‌خواهید درباره پولیپ‌ها بیشتر بدانید:

پولیپ روده چیست؟

کولونوسکوپی چه نقشی در تشخیص سرطان کولون و رکتوم دارد؟

کولونوسکوپی یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی روده بزرگ است. در این روش پزشک با استفاده از کولونوسکوپ داخل کولون و رکتوم را مشاهده می‌کند و در صورت مشاهده ضایعه مشکوک می‌تواند از آن نمونه‌برداری کند یا در برخی موارد پولیپ را بردارد.

با این حال، اینکه یک فرد دقیقاً به کولونوسکوپی نیاز دارد یا خیر و زمان مناسب انجام آن چه موقع است، باید بر اساس سن، علائم، سابقه خانوادگی و سایر عوامل خطر تعیین شود.

کولونوسکوپی چیست؟ ۱۰ نکته مهم آموزشی درباره کولونوسکوپی

آیا آزمایش خون یا آزمایش مدفوع می‌تواند سرطان روده را تشخیص دهد؟

برخی آزمایش‌ها می‌توانند در غربالگری یا ارزیابی اولیه نقش داشته باشند، اما همه آنها جایگزین کولونوسکوپی تشخیصی نیستند.

برای مثال، آزمایش‌های مدفوع می‌توانند به عنوان یکی از روش‌های غربالگری مورد استفاده قرار گیرند. اگر نتیجه یک آزمایش غربالگری غیرطبیعی باشد، معمولاً نیاز به بررسی تکمیلی، از جمله کولونوسکوپی، مطرح می‌شود.

همچنین آزمایش‌هایی مانند CEA در شرایط خاص کاربرد دارند، اما CEA به تنهایی برای تشخیص سرطان کولورکتال کافی نیست.

برای توضیح کامل درباره روش‌های تشخیصی، از آزمایش‌های اولیه تا کولونوسکوپی، نمونه‌برداری و تصویربرداری، مقاله اختصاصی ما را بخوانید:

تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم چگونه است؟

این مقاله، صفحه تخصصی‌تر سایت درباره فرآیند تشخیص است و در آن روش‌های تشخیصی با جزئیات بیشتری بررسی شده‌اند.

تفاوت غربالگری با تشخیص سرطان چیست؟

این دو اصطلاح گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر پزشکی متفاوت هستند.

غربالگری

غربالگری برای افرادی انجام می‌شود که ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند، اما به دلیل سن یا عوامل خطر در معرض سرطان کولورکتال قرار دارند. هدف، پیدا کردن سرطان در مراحل اولیه یا شناسایی ضایعات پیش‌سرطانی است.

بررسی تشخیصی

بررسی تشخیصی زمانی مطرح می‌شود که فرد دارای علامت، یافته غیرطبیعی یا شرایطی باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارد. در این حالت پزشک بر اساس شرایط بیمار آزمایش‌ها و بررسی‌های لازم را انتخاب می‌کند.

این تفاوت مهم است؛ زیرا فرد دارای علائم نباید صرفاً به برنامه معمول غربالگری اکتفا کند.

چه کسانی باید جدی‌تر برای سرطان کولورکتال بررسی شوند؟

افراد دارای خونریزی مقعدی یا خون در مدفوع که نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
افرادی که تغییر جدید و پایدار در عادات دفع پیدا کرده‌اند.
افرادی که کاهش وزن بدون علت مشخص دارند.
افراد مبتلا به کم‌خونی فقر آهن بدون علت مشخص.
افرادی که سابقه شخصی پولیپ‌های خاص یا سرطان کولورکتال دارند.
افرادی که یکی از بستگان نزدیک آنها به سرطان کولون یا رکتوم مبتلا شده است.
افرادی با سابقه خانوادگی قوی یا احتمال سندرم‌های ارثی مانند Lynch syndrome یا FAP.
افراد مبتلا به بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون که کولون را درگیر کرده است.

این افراد لزوماً همگی سرطان ندارند؛ مسئله این است که ممکن است به برنامه بررسی یا غربالگری متفاوت از افراد با خطر متوسط نیاز داشته باشند.

اگر به سرطان روده بزرگ شک داریم، قدم بعدی چیست؟

اولین قدم، ارزیابی توسط پزشک و بررسی دقیق علائم و عوامل خطر است. بر اساس شرایط بیمار ممکن است آزمایش‌های مختلفی درخواست شود و در صورت نیاز کولونوسکوپی انجام شود.

اگر در کولونوسکوپی ضایعه مشکوکی مشاهده شود، نمونه‌برداری می‌تواند برای بررسی پاتولوژی انجام شود. پس از تأیید سرطان، بررسی‌های مرحله‌بندی برای تعیین میزان گسترش بیماری انجام می‌شود.

بنابراین مسیر کلی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

توجه به علائم و عوامل خطر
مراجعه و ارزیابی پزشکی
انتخاب آزمایش یا بررسی مناسب
کولونوسکوپی در موارد لازم
نمونه‌برداری از ضایعه مشکوک در صورت نیاز
در صورت تأیید سرطان، مرحله‌بندی و برنامه‌ریزی درمان

چرا نباید تشخیص سرطان روده را به تأخیر انداخت؟

برخی سرطان‌های کولورکتال در مراحل اولیه علائم کمی ایجاد می‌کنند. از طرف دیگر، بعضی علائم مانند خونریزی مقعدی ممکن است به اشتباه صرفاً به هموروئید یا شقاق نسبت داده شوند.

مشکل اصلی، خودِ وجود هموروئید نیست؛ ممکن است فرد هموروئید داشته باشد و هم‌زمان یک بیماری دیگر نیز وجود داشته باشد. بنابراین اگر علائم ادامه پیدا کنند، تغییر کنند یا با عوامل خطر همراه باشند، باید علت آنها مشخص شود.

تشخیص زودتر می‌تواند فرصت‌های درمانی بیشتری در اختیار بیمار قرار دهد و در مورد ضایعات پیش‌سرطانی، شناسایی و برداشت آنها حتی می‌تواند از ایجاد بعضی سرطان‌ها جلوگیری کند.

جمع‌بندی

راه‌های تشخیص سرطان کولون و رکتوم فقط به یک آزمایش محدود نمی‌شوند. شناخت علائم هشدار، توجه به سابقه خانوادگی، شناسایی افراد پرخطر و انجام غربالگری مناسب، همگی در تشخیص زودهنگام نقش دارند.

خون در مدفوع، تغییر پایدار عادات دفع، کاهش وزن بدون علت، کم‌خونی یا سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال به معنی قطعی سرطان نیستند، اما می‌توانند دلیل مناسبی برای ارزیابی پزشکی باشند.

در صورت نیاز، کولونوسکوپی و نمونه‌برداری نقش مهمی در تشخیص قطعی دارند. برای آشنایی دقیق‌تر با این مراحل، مقاله

تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم چگونه است؟

را مطالعه کنید.

پرسش‌های متداول درباره تشخیص سرطان کولون و رکتوم

آیا سرطان روده بزرگ همیشه علامت دارد؟

خیر. سرطان کولورکتال ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشد و به همین دلیل غربالگری در افراد واجد شرایط اهمیت دارد.

آیا خون روشن در مدفوع می‌تواند نشانه سرطان روده باشد؟

بله، خون روشن می‌تواند علل مختلفی مانند هموروئید یا شقاق داشته باشد، اما سرطان کولورکتال نیز یکی از علل احتمالی خونریزی است. بنابراین نباید خونریزی را بدون ارزیابی، صرفاً به هموروئید نسبت داد.

آیا هر فردی که خون در مدفوع دارد باید کولونوسکوپی انجام دهد؟

تصمیم درباره کولونوسکوپی به سن، نوع و تداوم خونریزی، علائم همراه، سابقه خانوادگی و سایر عوامل خطر بستگی دارد. پزشک بر اساس شرایط فرد درباره بهترین روش بررسی تصمیم می‌گیرد.

آیا آزمایش مدفوع می‌تواند سرطان روده را مشخص کند؟

آزمایش‌های مدفوع می‌توانند در غربالگری سرطان کولورکتال استفاده شوند، اما نتیجه غیرطبیعی آنها معمولاً نیازمند پیگیری با کولونوسکوپی است. آزمایش مدفوع به تنهایی تشخیص قطعی سرطان را ثابت نمی‌کند.

آیا آزمایش CEA برای تشخیص سرطان روده کافی است؟

خیر. CEA به تنهایی برای تشخیص سرطان کولورکتال کافی نیست و تفسیر آن باید در کنار سایر یافته‌های بالینی و تشخیصی انجام شود.

اگر پدر یا مادر من سرطان روده داشته باشند، آیا من هم سرطان می‌گیرم؟

خیر، ابتلا یکی از اعضای خانواده به معنی ابتلای قطعی شما نیست؛ اما سابقه خانوادگی می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد و ممکن است باعث شود غربالگری زودتر یا با فاصله متفاوتی انجام شود.

آیا افراد جوان هم ممکن است سرطان روده بزرگ داشته باشند؟

بله. اگرچه خطر سرطان کولورکتال با افزایش سن بیشتر می‌شود، افراد جوان نیز ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. وجود علائم هشدار یا عوامل خطر در افراد جوان نیز نیازمند ارزیابی مناسب است.

آیا پولیپ روده همیشه سرطانی است؟

خیر. همه پولیپ‌ها سرطانی نیستند. بعضی انواع پولیپ می‌توانند پیش‌سرطانی باشند و برداشتن آنها در زمان مناسب می‌تواند از ایجاد برخی سرطان‌های کولورکتال جلوگیری کند.

اگر در خانواده من چند نفر سرطان روده داشته‌اند، چه کار کنم؟

سابقه خانوادگی باید توسط پزشک بررسی شود. سن ابتلا، نسبت خانوادگی و تعداد افراد مبتلا اهمیت دارند و در برخی خانواده‌ها ممکن است ارزیابی ژنتیکی یا غربالگری زودتر مطرح شود.

برای تشخیص سرطان روده باید به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

بسته به شرایط بیمار، ارزیابی می‌تواند توسط متخصص گوارش، جراح کولورکتال یا سایر پزشکان مرتبط انجام شود. در صورت وجود یافته مشکوک، ممکن است تیمی از متخصصان برای تشخیص و درمان بیمار همکاری کنند.

مقالات مرتبط

مشاوره و نوبت‌دهی

اگر خونریزی از مقعد، تغییر پایدار در عادات دفع، سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ، پولیپ‌های متعدد یا هر عامل خطر دیگری دارید و نمی‌دانید آیا به کولونوسکوپی یا بررسی بیشتر نیاز دارید، می‌توانید برای ارزیابی و مشاوره تخصصی اقدام کنید.

برای دریافت نوبت و مشاوره با دکتر حسین یوسف‌فام کلیک کنید.

راه های تشخیص سرطان کولون و رکتوم