نویسنده: دکتر حسین یوسففام، جراح و متخصص جراحی کولورکتال
تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم که در مجموع سرطان کولورکتال نامیده میشود، معمولاً با یک آزمایش منفرد انجام نمیشود. پزشک بر اساس علائم، سابقه پزشکی و خانوادگی، عوامل خطر و نتایج آزمایشها و بررسیهای تصویربرداری، مسیر تشخیص را تعیین میکند.
در بسیاری از بیماران، کولونوسکوپی و نمونهبرداری از ضایعه مشکوک مهمترین مراحل تشخیص هستند. مشاهده یک توده در تصویربرداری یا کولونوسکوپی بهتنهایی به معنی قطعی بودن سرطان نیست و تشخیص با بررسی پاتولوژیک بافت انجام میشود.
در این مقاله به زبان ساده توضیح میدهیم که تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم چگونه انجام میشود، چه آزمایشهایی کاربرد دارند، کولونوسکوپی چه نقشی دارد، چه زمانی MRI یا CT لازم است و بعد از تأیید سرطان چگونه مرحله بیماری مشخص میشود.
در صورت نیاز به اطلاعات جامع در خصوص سرطان روده بزرگ صفحه:
سرطان روده بزرگ چیست؟ علائم، تشخیص، درمان و پیشگیری (1405) را مطالعه فرمایید.
تشخیص سرطان روده بزرگ از کجا شروع میشود؟
فرآیند تشخیص معمولاً از یکی از دو مسیر آغاز میشود:
- فرد به دلیل داشتن علائم مشکوک به پزشک مراجعه میکند.
- در یک برنامه غربالگری، نتیجه یک آزمایش غیرطبیعی به دست میآید.
پزشک ابتدا درباره علائم، مدت و شدت آنها، سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ یا پولیپ، بیماریهای التهابی روده و سایر عوامل خطر سؤال میکند. سپس بر اساس شرایط بیمار، بررسیهای لازم را انتخاب میکند.
علائمی مانند خونریزی از مقعد، خون در مدفوع، تغییر پایدار عادات دفع، کمخونی بدون علت مشخص، درد شکم یا کاهش وزن بدون دلیل میتوانند نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند؛ البته وجود این علائم بهتنهایی به معنی ابتلا به سرطان نیست.
برای مطالعه کاملتر درباره علائم، به مقاله
علائم سرطان روده بزرگ و راست روده
مراجعه کنید.
مهمترین روشهای تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم
۱. کولونوسکوپی
کولونوسکوپی یکی از مهمترین روشهای بررسی سرطان کولورکتال است. در این روش، پزشک با استفاده از یک لوله انعطافپذیر و مجهز به دوربین، داخل رکتوم و تمام یا بخش قابل بررسی کولون را مشاهده میکند.
اگر پولیپ یا ضایعهای مشکوک مشاهده شود، میتوان از آن نمونهبرداری کرد و در بسیاری از موارد پولیپ را نیز در همان جلسه برداشت.
بنابراین کولونوسکوپی یک مزیت مهم دارد: پزشک علاوه بر مشاهده مستقیم مخاط روده، میتواند از ضایعه نمونه تهیه کند یا برخی ضایعات را درمان کند.
برای آشنایی بیشتر با کولونوسکوپی، به مقاله زیر مراجعه کنید:
کولونوسکوپی چیست؟ ۱۰ نکته مهم آموزشی درباره کولونوسکوپی
تصویر از انجام کولونوسکپی
۲. نمونهبرداری یا بیوپسی
اگر در کولونوسکوپی یا بررسیهای دیگر ضایعهای مشکوک مشاهده شود، معمولاً از آن نمونهبرداری میشود.
نمونه بافتی در آزمایشگاه توسط پاتولوژیست بررسی میشود. در صورت مشاهده سلولهای سرطانی، تشخیص سرطان تأیید میشود و ممکن است آزمایشهای تکمیلی روی نمونه برای مشخص شدن ویژگیهای تومور و انتخاب درمان مناسب انجام شود.
به زبان ساده:
- کولونوسکوپی: ضایعه را پیدا و امکان نمونهبرداری را فراهم میکند.
- پاتولوژی: وجود سرطان را در بافت تأیید یا رد میکند.
بنابراین مشاهده یک توده در کولونوسکوپی بهتنهایی معادل تشخیص قطعی سرطان نیست.
۳. آزمایشهای مدفوع
آزمایشهایی مانند FIT و سایر تستهای خون مخفی در مدفوع بیشتر برای غربالگری افراد بدون علامت استفاده میشوند.
این آزمایشها میتوانند خون نامرئی در مدفوع را شناسایی کنند. نتیجه مثبت به معنی ابتلا به سرطان نیست، اما معمولاً باید با بررسی تشخیصی، اغلب کولونوسکوپی، پیگیری شود.
در فردی که علائم مشکوک دارد، نتیجه منفی یک آزمایش مدفوع بهتنهایی نمیتواند علت علائم را مشخص کند یا سرطان را با اطمینان رد کند.
برای مطالعه بیشتر درباره غربالگری:
غربالگری سرطان روده بزرگ: راهنمای جامع برای افراد در معرض خطر متوسط
راهنمای USPSTF برای افراد بدون علامت و در معرض خطر متوسط، گزینههایی مانند FIT سالانه، تست DNA-FIT در فواصل مشخص، CT کولونوگرافی و کولونوسکوپی را مطرح میکند.
۴. سیتی کولونوگرافی
CT کولونوگرافی یا کولونوسکوپی مجازی با استفاده از تصاویر CT، نمایی از داخل کولون ایجاد میکند و میتواند برخی پولیپها و ضایعات مشکوک را نشان دهد.
این روش در شرایط خاص میتواند جایگزین مناسبی برای بررسی آندوسکوپیک باشد؛ اما اگر ضایعه مشکوکی پیدا شود، برای نمونهبرداری یا برداشتن پولیپ معمولاً به کولونوسکوپی نیاز خواهد بود.
۵. پروکتوسکوپی و معاینه رکتوم
در بیمارانی که ضایعه رکتوم مطرح است، بسته به شرایط ممکن است معاینه انگشتی رکتوم و بررسی با پروکتوسکوپی نیز انجام شود.
پروکتوسکوپی به پزشک اجازه میدهد داخل رکتوم را مستقیماً مشاهده کند و محل، اندازه و ویژگیهای ظاهری برخی تومورها را ارزیابی کند.
۶. آزمایش خون و CEA
آزمایش خون میتواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت عمومی بیمار ارائه کند. برای مثال، خونریزی مزمن ناشی از سرطان کولورکتال ممکن است به کمخونی فقر آهن منجر شود.
CEA یکی از نشانگرهای توموری مرتبط با سرطان کولورکتال است؛ اما نکته بسیار مهم این است که CEA بهتنهایی برای تشخیص یا غربالگری سرطان روده بزرگ کافی نیست.
CEA ممکن است در برخی بیماران مبتلا به سرطان طبیعی باشد و در بعضی شرایط غیرسرطانی نیز افزایش پیدا کند. بنابراین نتیجه آن باید در کنار سایر یافتههای بیمار تفسیر شود.
CEA در بیمارانی که سرطان آنها تأیید شده است میتواند در ارزیابی اولیه و پیگیری پس از درمان کاربرد داشته باشد.
آیا تصویربرداری برای تشخیص سرطان روده لازم است؟
تصویربرداری نقش مهمی در ارزیابی وسعت بیماری و مرحلهبندی دارد، اما نقش آن با کولونوسکوپی و پاتولوژی یکسان نیست.
CT اسکن
پس از تشخیص سرطان، CT قفسه سینه، شکم و لگن ممکن است برای بررسی انتشار احتمالی بیماری به اندامهای دوردست مانند کبد و ریه و همچنین ارزیابی سایر نواحی مورد استفاده قرار گیرد.
MRI در سرطان رکتوم
در سرطان رکتوم، MRI لگن اهمیت ویژهای دارد.
MRI میتواند اطلاعات مهمی درباره عمق نفوذ تومور، وضعیت غدد لنفاوی و ارتباط تومور با ساختارهای اطراف ارائه دهد و در برنامهریزی درمان سرطان رکتوم نقش مهمی داشته باشد.
بنابراین در بیماری که سرطان رکتوم در او تشخیص داده شده است، MRI لگن ممکن است یکی از بررسیهای کلیدی پیش از تصمیمگیری درمانی باشد.
PET/CT
PET/CT برای همه بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال یک بررسی روتین و الزامی نیست. در شرایط خاص و بر اساس نظر تیم درمان ممکن است برای پاسخ به سؤالات مشخص درباره گسترش بیماری یا برخی یافتههای مبهم مورد استفاده قرار گیرد.
تشخیص قطعی سرطان روده بزرگ چگونه انجام میشود؟
در بیشتر موارد، تشخیص قطعی سرطان کولورکتال با بررسی پاتولوژیک بافت تومور انجام میشود.
روند کلی را میتوان به شکل زیر خلاصه کرد:
- وجود علائم یا نتیجه غیرطبیعی غربالگری
- ارزیابی پزشکی و بررسی عوامل خطر
- کولونوسکوپی یا بررسی تشخیصی مناسب
- نمونهبرداری از ضایعه مشکوک
- بررسی پاتولوژی
- در صورت تأیید سرطان، مرحلهبندی بیماری
مرحلهبندی سرطان روده بزرگ و رکتوم بعد از تشخیص
بعد از اینکه سرطان در پاتولوژی تأیید شد، سؤال مهم بعدی این است که بیماری تا چه حد گسترش یافته است. به این فرآیند مرحلهبندی یا Staging گفته میشود.
بسته به محل سرطان و شرایط بیمار، ممکن است از ترکیبی از موارد زیر استفاده شود:
- گزارش پاتولوژی
- CT قفسه سینه، شکم و لگن
- MRI لگن در سرطان رکتوم
- CEA
- آزمایشها و بررسیهای تکمیلی در شرایط خاص
مرحله بیماری یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در انتخاب درمان است.
تفاوت تشخیص سرطان کولون و سرطان رکتوم چیست؟
اصول تشخیص اولیه سرطان کولون و رکتوم مشابه است و در هر دو، کولونوسکوپی و نمونهبرداری اهمیت زیادی دارند.
اما پس از تأیید سرطان، مرحلهبندی و برنامهریزی درمان میتواند متفاوت باشد. بهخصوص در سرطان رکتوم، MRI لگن اطلاعات مهمی درباره وضعیت موضعی تومور فراهم میکند.
به همین دلیل، اگرچه سرطان کولون و سرطان رکتوم هر دو در گروه سرطان کولورکتال قرار میگیرند، درمان آنها همیشه یکسان نیست.
اگر سرطان در نمونهبرداری تأیید شد، قدم بعدی چیست؟
تأیید سرطان به معنی شروع یک درمان یکسان برای همه بیماران نیست. برنامه درمانی بر اساس محل تومور، مرحله بیماری، ویژگیهای پاتولوژی و مولکولی، وضعیت عمومی بیمار و عوامل دیگر تعیین میشود.
اگر بهتازگی تشخیص سرطان روده بزرگ یا رکتوم برای شما یا یکی از اعضای خانواده مطرح شده است، مقاله زیر میتواند برای آشنایی با مراحل بعدی مفید باشد:
اولین اقدامات پس از تشخیص سرطان روده؛ راهنمای گامبهگام
تفاوت غربالگری و تشخیص سرطان روده بزرگ
غربالگری برای افرادی انجام میشود که معمولاً علامتی ندارند و هدف آن پیدا کردن سرطان در مراحل اولیه یا شناسایی ضایعات پیشسرطانی است.
تشخیص زمانی مطرح میشود که فرد علامت دارد، آزمایش غربالگری او غیرطبیعی بوده یا پزشک بر اساس شرایط بالینی به بیماری مشکوک شده است.
برای افراد در معرض خطر متوسط، بسیاری از دستورالعملهای معتبر غربالگری را از سن ۴۵ سالگی توصیه میکنند؛ اما افراد دارای سابقه خانوادگی سرطان، پولیپ، بیماری التهابی روده یا برخی سندرمهای ارثی ممکن است به برنامه متفاوت و زودتری نیاز داشته باشند.
۱۰ پرسش پرتکرار درباره تشخیص سرطان روده بزرگ و رکتوم
۱. آیا سرطان روده در آزمایش خون مشخص میشود؟
خیر، آزمایش خون بهتنهایی نمیتواند سرطان روده بزرگ را تشخیص دهد. آزمایش خون ممکن است شواهدی مانند کمخونی را نشان دهد و CEA نیز در برخی بیماران مبتلا به سرطان برای ارزیابی اولیه و پیگیری کاربرد دارد، اما برای تشخیص قطعی به بررسیهایی مانند کولونوسکوپی و در صورت مشاهده ضایعه، نمونهبرداری نیاز است.
۲. آیا CEA برای تشخیص سرطان روده کافی است؟
خیر. CEA یک نشانگر توموری است و ممکن است در بیمار مبتلا به سرطان طبیعی باشد یا در برخی شرایط غیرسرطانی افزایش پیدا کند. بنابراین CEA برای غربالگری یا تشخیص قطعی سرطان روده مناسب نیست و باید در کنار سایر اطلاعات بالینی و آزمایشگاهی تفسیر شود.
۳. آیا کولونوسکوپی همیشه سرطان روده را نشان میدهد؟
کولونوسکوپی یکی از مهمترین روشهای مشاهده مستقیم داخل کولون و رکتوم است و میتواند بسیاری از پولیپها و تومورها را شناسایی کند. با این حال، تشخیص قطعی سرطان معمولاً با بررسی نمونه بافتی در پاتولوژی انجام میشود. همچنین کیفیت آمادهسازی روده و کامل بودن بررسی کولون در ارزش تشخیصی کولونوسکوپی اهمیت دارد.
۴. آیا نمونهبرداری از توده روده باعث پخش شدن سرطان میشود؟
نمونهبرداری استاندارد از ضایعه کولورکتال در کولونوسکوپی بخش معمول و ضروری فرآیند تشخیص است و نباید به دلیل نگرانی از «پخش شدن سرطان» از انجام آن خودداری کرد. نمونهبرداری به پزشک اجازه میدهد تشخیص بافتشناسی را مشخص کند و درمان بر اساس یک تشخیص دقیق برنامهریزی شود.
۵. آیا CT میتواند سرطان روده را تشخیص دهد؟
CT میتواند تودههای بزرگ و برخی نشانههای سرطان یا انتشار آن را نشان دهد، اما **CT معمولی جایگزین کولونوسکوپی برای بررسی مستقیم مخاط و نمونهبرداری نیست**. CT کولونوگرافی نیز روش متفاوتی است و در شرایط خاص برای بررسی داخل کولون استفاده میشود.
۶. MRI در سرطان رکتوم چه کاربردی دارد؟
MRI لگن در سرطان رکتوم برای ارزیابی موضعی تومور اهمیت زیادی دارد. این بررسی میتواند به تعیین عمق درگیری تومور و ارتباط آن با ساختارهای اطراف و برخی غدد لنفاوی کمک کند و اطلاعات مهمی برای برنامهریزی درمان فراهم کند.
۷. بعد از جواب پاتولوژی سرطان چه کار باید کرد؟
پس از تأیید سرطان، مرحله بعدی معمولاً مرحلهبندی بیماری است. بر اساس محل سرطان ممکن است CT، MRI، آزمایش CEA و بررسیهای دیگر انجام شود. سپس با توجه به مرحله بیماری و ویژگیهای تومور، برنامه درمانی تعیین میشود.
۸. آیا خون در مدفوع همیشه نیاز به کولونوسکوپی دارد؟
خونریزی از مقعد علل مختلفی دارد و همیشه ناشی از سرطان نیست؛ هموروئید و شقاق از علل شایع هستند. با این حال، بهخصوص در افراد دارای عوامل خطر یا همراه با علائمی مانند تغییر عادات دفع، کمخونی، کاهش وزن یا خونریزی مکرر، نباید خونریزی را بدون ارزیابی پزشکی به هموروئید نسبت داد.
۹. تفاوت غربالگری و تشخیص سرطان روده چیست؟
غربالگری برای افراد بدون علامت انجام میشود تا سرطان یا پولیپهای پیشسرطانی زودتر پیدا شوند. اما وقتی فرد علامت دارد یا یک تست غربالگری غیرطبیعی شده است، وارد مسیر بررسی تشخیصی میشود. این دو مسیر را نباید با یکدیگر یکی دانست.
۱۰. برای تشخیص سرطان روده چه آزمایشهایی لازم است؟
هیچ فهرست یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. بسته به شرایط ممکن است پزشک از معاینه، آزمایش خون، آزمایش مدفوع، کولونوسکوپی، نمونهبرداری، CT، MRI و سایر بررسیهای لازم استفاده کند. انتخاب آزمایشها به علائم، محل ضایعه و احتمال بیماری بستگی دارد.
اگر تشخیص سرطان روده بزرگ یا رکتوم برای شما مطرح شده است
اگر در کولونوسکوپی شما ضایعهای مشاهده شده، نمونهبرداری انجام دادهاید، جواب پاتولوژی شما سرطان را تأیید کرده است یا درباره ادامه بررسی و درمان خود سؤال دارید، بررسی دقیق پرونده، تصاویر و گزارشهای پزشکی میتواند به تصمیمگیری مناسب کمک کند.
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره مشاوره و نوبت میتوانید از صفحه زیر اقدام کنید:
مقالات مرتبط
- علائم سرطان روده بزرگ و راست روده
- غربالگری سرطان روده بزرگ
- کولونوسکوپی چیست؟ ۱۰ نکته مهم آموزشی
- اولین اقدامات پس از تشخیص سرطان روده
منابع معتبر علمی
